Khi nghiên cứu về công cuộc tái thiết đền thờ tại Jerusalem sau thời kỳ lưu đày Babylon, hai phần Kinh Thánh quan trọng và có mối liên hệ chặt chẽ là các đoạn Ê-xơ-ra 3-5 và sách tiên tri A-ghê. Câu hỏi "Ê-xơ-ra 3-5 kể chi tiết xây đền thời A-ghê?" thực chất dẫn dắt chúng ta vào một phân tích lịch sử và thuộc linh về cách Đức Chúa Trời dẫn dắt dân sự Ngài qua những giai đoạn khởi đầu, chống đối, dừng lại, và được khích lệ để hoàn thành công việc thánh. Bài viết này sẽ khảo sát chi tiết cả hai phần Kinh Thánh, giải nghĩa các từ ngữ quan trọng, và rút ra những bài học ứng dụng cho Hội Thánh và cá nhân tín hữu ngày nay.
Sau 70 năm lưu đày (theo tiên tri Jeremiah), một nhóm người Giu-đa được vua Cyrus của Persia cho phép trở về Jerusalem (Ê-xơ-ra 1:1-4). Mục tiêu chính của đoàn người đầu tiên, dưới sự lãnh đạo của Zerubbabel (một quan trưởng) và Jeshua (thầy tế lễ), là xây lại đền thờ của Đức Chúa Trời. Đền thờ này không chỉ là trung tâm tôn giáo, mà là biểu tượng của sự hiện diện, ân sủng và sự phục hồi giao ước của Đức Chúa Trời với dân Ngài. Trong tiếng Hê-bơ-rơ, từ "đền thờ" (heykal) mang nghĩa một cung điện lớn, một nơi trang nghiêm, cho thấy sự tôn kính và vinh quang thuộc về Đức Chúa Trời.
Ê-xơ-ra chương 3 ghi lại những bước đầu tiên. Đầu tiên, dân sự tái lập việc dâng của lễ và giữ các lễ trọng thể (Ê-xơ-ra 3:1-6). Sau đó, vào năm thứ hai sau khi trở về, công việc xây đền thờ được khởi sự (Ê-xơ-ra 3:8). Họ đặt nền đền thờ với một nghi lễ đầy cảm xúc: "Chúng hát luân phiên, cất tiếng khen ngợi và cảm tạ Đức Giê-hô-va mà rằng: Đức Giê-hô-va là tốt, lòng thương xót Ngài đối với Israel còn đến đời đời" (Ê-xơ-ra 3:11).
Điều đáng chú ý là phản ứng hai chiều: "Có nhiều người la lớn tiếng reo mừng; nhưng có nhiều người khác la lớn tiếng khóc" (Ê-xơ-ra 3:12). Tiếng khóc xuất phát từ những người già đã thấy đền thờ đầu (đền thờ Solomon) vinh quang, so với nền móng nhỏ bé này. Từ "khóc" (bakah) và "reo mừng" (ranah) diễn tả sự phức tạp của cảm xúc khi bắt đầu một công việc thuộc linh: vừa vui mừng về khởi đầu mới, vừa đau buồn về những mất mát và sự không toàn vẹn của hiện tại.
Chương 4 và 5 của Ê-xơ-ra là một bức tranh về sự chống đối và sự kiên trì. Khi công việc bắt đầu, "các dân ở xứ đó" (các dân lân cận như Samaritans và những người không thuộc dòng Giu-đa) đề nghị hợp tác, nhưng Zerubbabel và Jeshua khẳng định: "Chúng ta cùng các bạn xây cất một đền thờ cho Đức Chúa Trời của chúng ta không được; vì một mình chúng ta sẽ xây cất đền thờ cho Đức Giê-hô-va của chúng ta" (Ê-xơ-ra 4:3). Sự từ chối này dẫn đến một chuỗi chống đối: họ làm cho dân Giu-đa "nhát sợ" (chathath - làm cho nản lòng, run sợ) và viết thư phản bác đến vua Persia (Ê-xơ-ra 4:4-24).
Kết quả là công việc bị dừng lại: "Bấy giờ công việc xây cất đền của Đức Chúa Trời tại Jerusalem phải dừng, cho đến năm thứ hai đời vua Darius nước Persia" (Ê-xơ-ra 4:24). Đây là một điểm then chốt. Sự dừng lại này kéo dài khoảng 15-16 năm (từ năm 536 BC đến khoảng 520 BC). Trong thời gian này, dân sự có thể đã quay sang lo cho nhà cửa và cuộc sống riêng, và công việc đền thờ bị lãng quên.
Ê-xơ-ra chương 5 ghi lại sự tái khởi động công việc, được đánh dấu bằng sự thức tỉnh thuộc linh qua tiên tri A-ghê và Zachariah. Hai tiên tri này "nói tiên tri cho người Giu-đa ở Jerusalem" (Ê-xơ-ra 5:1), và công việc được tiếp tục dưới sự lãnh đạo của Zerubbabel và Jeshua. Lại có chống đối từ các quan tổng trấn, nhưng lần này họ viết thư hỏi vua Darius, và kết quả là một sự xét lại tích cực (Ê-xơ-ra 5:3-17).
Sách tiên tri A-ghê, gồm chỉ 2 chương, được viết chính xác trong thời kỳ dừng công này (năm 520 BC). A-ghê không kể chi tiết lịch sử như Ê-xơ-ra, mà tập trung vào những sứ điệp tiên tri nhằm khích lệ, thách thức, và hướng dẫn dân sự hoàn thành đền thờ. Ê-xơ-ra 3-5 cho chúng ta bối cảnh lịch sử và các sự kiện, trong khi A-ghê cho chúng ta góc nhìn thuộc linh và nguyên nhân của sự dừng lại.
A-ghê bắt đầu bằng một câu hỏi thẳng thắn từ Đức Giê-hô-va: "Có phải là kỳ cho các ngươi ở trong nhà có trần ván, mà đền thờ này lại hoang vu chăng?" (A-ghê 1:4). Từ "kỳ" (eth) nghĩa là thời điểm, thời kỳ. Đức Chúa Trời chất vấn về sự không cân bằng: dân sự chăm lo nhà riêng (bayith) mà bỏ bê nhà của Đức Chúa Trời (heykal). Ngài phán rằng sự dừng lại đã mang đến những hậu quả: mất mát trong mùa màng, khó khăn kinh tế (A-ghê 1:6, 9-11).
Sứ điệp của A-ghê là một lời gọi tập trung lại: "Khá coi tâm các ngươi" (A-ghê 1:5, 7). Tiên tri kêu gọi Zerubbabel, Jeshua, và cả dân sự "lên núi, đem gỗ về, xây cất đền thờ này" (A-ghê 1:8). Kết quả là "Zerubbabel... và Jeshua... cùng cả dân sự sót lại, vâng theo tiếng Đức Giê-hô-va" (A-ghê 1:12). Đức Chúa Trời đáp lại bằng lời hứa: "Ta ở cùng các ngươi" (A-ghê 1:13). Từ "ở cùng" (im) là một lời hứa về sự hiện diện và sức mạnh của Ngài.
Chương 2 của A-ghê tiếp tục khích lệ khi dân sự so sánh đền thờ mới với đền thờ trước vinh quang. Đức Chúa Trời phán: "Ta sẽ làm cho đền thờ này được vinh hiển... sự vinh hiển sau này sẽ lớn hơn sự vinh hiển trước" (A-ghê 2:9). Đây không chỉ là về vật chất, mà về sự hiện diện và phước hạnh thuộc linh lớn hơn.
Nhìn tổng thể, Ê-xơ-ra 3-5 kể lại các sự kiện lịch sử: khởi công, chống đối, dừng lại, và tái khởi động. Sách A-ghê tiết lộ nguyên nhân thuộc linh của sự dừng lại (sự thiếu tập trung, tự tư) và đưa ra giải pháp (lời tiên tri khích lệ, sự hiện diện của Đức Chúa Trời). Hai phần này bổ sung cho nhau:
- Ê-xơ-ra 4:24 cho biết công việc dừng cho đến năm thứ hai vua Darius. A-ghê 1:1 xác định thời điểm tiên tri là "năm thứ hai đời vua Darius", cho thấy A-ghê nói ngay khi công việc đang dừng.
- Ê-xơ-ra 5:1 ghi nhận A-ghê và Zachariah là những tiên tri đã nói tiên tri, dẫn đến sự tiếp tục công việc. Điều này cho thấy sứ điệp của A-ghê có hiệu lực thực tế.
- Cả hai đều nhấn mạnh vai trò lãnh đạo của Zerubbabel (quan trưởng) và Jeshua (thầy tế lễ).
Vậy, Ê-xơ-ra 3-5 không "kể chi tiết xây đền thời A-ghê" theo nghĩa A-ghê là một giai đoạn riêng. Thay vào đó, A-ghê là tiếng nói của Đức Chúa Trời trong giai đoạn dừng công được ghi trong Ê-xơ-ra 4, và là động lực cho sự tiếp tục được ghi trong Ê-xơ-ra 5.
Câu chuyện xây đền thờ trong Ê-xơ-ra và A-ghê không chỉ là lịch sử, mà là một bài học sống động cho Hội Thánh và cá nhân tín hữu ngày nay.
Khi bắt đầu một công việc thuộc linh (xây dựng Hội Thánh, phục vụ mới, thay đổi cá nhân), có thể có cả tiếng reo mừng và tiếng khóc. Chúng ta không nên ngăn cản những cảm xúc tự nhiên khi nhớ về "vinh quang trước" (những thành công, sự vinh hiển của quá khứ), nhưng không để nỗi buồn cản trở công việc hiện tại. Đức Chúa Trời chấp nhận cả hai và công việc tiếp tục.
Chống đối từ bên ngoài (những người không cùng niềm tin, hệ thống thế gian) và từ bên trong (nản lòng, sợ hãi) là điều sẽ đến. Câu trả lời của Zerubbabel "một mình chúng ta sẽ xây cất" (Ê-xơ-ra 4:3) không phải là kiêu ngạo, mà là nhận thức rõ về sự thánh khiết và đặc thù của công việc Chúa. Hội Thánh phải biết phân biệt khi nào hợp tác và khi nào cần bảo vệ sự thuần khiết của công việc.
Lời tiên tri A-ghê phơi bày nguyên nhân thực sự: dân sự bận rộn với nhà riêng (bayith) mà bỏ bê nhà Chúa (heykal). Đây là một bài học về thứ tự ưu tiên. Chúa Giê-xu dạy: "Hãy tìm kiếm Nước Đức Chúa Trời và sự công bình của Ngài trước hết" (Matthew 6:33). Sự dừng bước trong công việc Chúa thường không do chống đối bên ngoài, mà do sự thiếu tập trung, lo lắng về cuộc sống vật chất và sự an nhàn cá nhân.
Sự thức tỉnh và tái khởi động chỉ đến khi có "tiên tri" (Ê-xơ-ra 5:1). Lời của Đức Chúa Trời qua các tiên tri A-ghê và Zachariah đã đánh thức dân sự. Trong đời sống chúng ta, Lời Chúa (Kinh Thánh) và sự khích lệ từ những người lãnh đạo thuộc linh (mục sư, người hướng dẫn) là động lực để tiếp tục khi chúng ta nản lòng. "Ta ở cùng các ngươi" (A-ghê 1:13) là lời hứa căn bản cho mọi công việc.
Đức Chúa Trời hứa về một vinh hiển lớn hơn (A-ghê 2:9). Đền thờ được xây lại sau lưu đày, tuy vật chất không bằng đền thờ Solomon, nhưng sẽ có vinh hiển lớn hơn qua sự hiện diện của Chúa và sự đến của Messiah (Chúa Giê-xu) trong đền thờ đó. Đối với chúng ta, công việc hiện tại có thể nhỏ bé, nhưng với sự hiện diện của Chúa, giá trị thuộc linh và kết quả cuối cùng sẽ lớn hơn những gì chúng ta thấy.
Câu chuyện trong Ê-xơ-ra 3-5 và sách A-ghê không chỉ là về xây một công trình vật chất. Đó là hình bóng về việc xây dựng đền thờ thuộc linh - Hội Thánh của Đức Chúa Trời (1 Corinthians 3:16) và đời sống cá nhân như đền thờ của Chúa (1 Corinthians 6:19). Chúng ta được gọi để:
- Khởi công với lòng biết ơn và cả sự thận trọng.
- Đối diện chống đối với sự kiên định và phân biệt.
- Không dừng bước vì những lo toan cá nhân, mà luôn tập trung vào công việc Chúa.
- Lắng nghe tiếng Chúa qua Kinh Thánh và sự khích lệ thuộc linh để được tái khích lệ.
- Tin cậy vào lời hứa rằng sự hiện diện của Chúa sẽ làm cho công việc của chúng ta có vinh hiển lớn hơn, bất kể khởi đầu nhỏ bé.
Như dân Giu-đa được khích lệ qua A-ghê để hoàn thành đền thờ, chúng ta ngày nay được khích lệ qua Chúa Giê-xu và Lời Ngài để kiên trì xây dựng Hội Thánh và đời sống thuộc linh, cho đến ngày Chúa hoàn thành mọi sự.