Trong lịch sử của dân tộc Y-sơ-ra-ên được ghi chép trong Kinh Thánh, một hiện tượng đáng chú ý và khiến nhiều người suy ngẫm là: tất cả các vua của vương quốc Y-sơ-ra-ên (phía Bắc) đều được đánh giá là “ác”, không có một vua nào được khen là “tốt”. Trong khi đó, vương quốc Giu-đa (phía Nam) có một số vua được ghi nhận là người tin kính Chúa. Câu hỏi này không chỉ mang tính lịch sử, mà còn chứa đựng những bài học thuộc linh sâu sắc về sự lãnh đạo, sự vâng phục Đức Chúa Trời, và những hệ quả của việc từ bỏ giao ước.
Sau thời kỳ trị vì của vua Solomon, vương quốc của David và Solomon bị chia đôi vào khoảng năm 930 BC (trước Chúa). Sự chia rẽ này là kết quả trực tiếp của sự không vâng phục và những sai lầm của Solomon (1 Các Vua 11:9-13). Đức Chúa Trời đã phán với Solomon: “Bởi cớ đó, Ta sẽ phân chia nước ra khỏi ngươi, và ban nó cho kẻ tôi tớ ngươi.” (1 Các Vua 11:11).
Vương quốc phía Nam, tiếp tục dưới sự lãnh đạo của con trai Solomon là Rehoboam, được gọi là Giu-đa, với thủ đô là Jerusalem và tiếp tục hệ thống tế lễ tại đền thờ. Vương quốc phía Bắc, dưới sự lãnh đạo của Jeroboam (một cựu quan của Solomon), được gọi là Y-sơ-ra-ên, hay “10 chi phái”, với thủ đô đầu tiên tại Shechem, sau đó là Tirzah và Samaria.
Jeroboam I ngay lập tức đã đưa vương quốc vào một đường lối tách biệt và tội lỗi. Ông lo sợ rằng nếu dân chúng tiếp tục lên Jerusalem để thờ phượng, lòng họ sẽ quay về với vua Giu-đa (1 Các Vua 12:26-27). Thay vì tin cậy vào lời hứa của Đức Chúa Trời (đã được phán với ông qua tiên tri Ahijah – 1 Các Vua 11:38), Jeroboam đã tự thiết lập một hệ thống thờ phượng riêng, một sự thay đổi căn bản về tôn giáo và thuộc linh.
Tội lỗi của Jeroboam I được Kinh Thánh ghi lại rõ ràng và được gọi là “tội của Jeroboam” (1 Các Vua 13:34; 14:16). Tội này bao gồm:
- 1. Thiết lập thờ phượng sai lầm: Ông đặt hai tượng bò vàng tại Bethel và Dan, để dân chúng có thể thờ phượng tại đó mà không cần đến Jerusalem (1 Các Vua 12:28-29). Đây là một hành động thờ hình tượng trực tiếp, vi phạm điều răn thứ hai.
- 2. Tạo lập một chức tế lễ không thuộc về Levi: Ông lập những người không thuộc chi phái Levi làm thầy tế lễ (1 Các Vua 12:31). Điều này vi phạm luật pháp Môi-se về chức tế lễ chỉ thuộc về chi phái Levi (xem Dân số Ký 3:5-10).
- 3. Thiết lập những ngày lễ riêng: Ông định một ngày lễ vào tháng tám, trái với ngày lễ được định trong luật pháp (1 Các Vua 12:32).
Jeroboam đã nói với dân chúng: “Hãy lên Jerusalem; nó lâu quá! Này, hỡi Y-sơ-ra-ên, đây là các thần của ngươi, đã đem ngươi ra khỏi xứ Ê-díp-tô.” (1 Các Vua 12:28). Câu này cho thấy ông không chỉ đưa dân vào thờ hình tượng, mà còn gán cho hình tượng công việc giải cứu mà chỉ Đức Chúa Trời mới làm được. Đây là một sự xúc phạm nghiêm trọng.
Tiên tri Ahijah đã phán về hậu quả: “Đức Giê-hô-va sẽ đánh Y-sơ-ra-ên, và sẽ làm cho nó dộng động như cây sậy tại trong nước; phàm những kẻ tốt của Y-sơ-ra-ên, Ngài sẽ trừ đi khỏi xứ này… Vì cớ tội lỗi mà Jeroboam đã phạm, và tội lỗi mà Jeroboam đã gây cho Y-sơ-ra-ên phạm.” (1 Các Vua 14:15-16).
Từ nguyên Hy Lạp cho “ác” trong các sách lịch sử là πονηρός (ponēros), mang nghĩa xấu, độc ác, có hại. Trong tiếng Hê-bơ-rơ, từ được sử dụng là רַע (ra), có nghĩa tương tự: xấu, ác, tồi tệ. Tội của Jeroboam đã đặt nền móng “ác” cho toàn bộ vương quốc Y-sơ-ra-ên.
Một nguyên nhân quan trọng khác là tính liên tục của sự ác. Hầu như tất cả các vua Y-sơ-ra-ên sau Jeroboam đều “đi theo đường lối của Jeroboam”, “không lìa bỏ tội của Jeroboam”. Đây là một cụm từ được lặp lại nhiều lần trong sách 1 & 2 Các Vua.
- Vua Nadab (con của Jeroboam): “Nadab làm điều ác trước mặt Đức Giê-hô-va, và đi theo đường lối của cha mình, cùng tội lỗi mà cha đã gây cho Y-sơ-ra-ên phạm.” (1 Các Vua 15:26)
- Vua Baasha: “Baasha làm điều ác trước mặt Đức Giê-hô-va, và đi theo đường lối của Jeroboam, cùng tội lỗi mà Jeroboam đã gây cho Y-sơ-ra-ên phạm.” (1 Các Vua 15:34)
- Vua Omri: “Omri làm điều ác trước mặt Đức Giê-hô-va, và làm ác hơn các người đi trước mình.” (1 Các Vua 16:25)
- Vua Ahab (con Omri): “Ahab làm điều ác trước mặt Đức Giê-hô-va hơn các người đi trước mình.” (1 Các Vua 16:30). Ahab không chỉ tiếp tục tội của Jeroboam, mà còn thờ thần Baal và lập đền thờ cho Baal tại Samaria (1 Các Vua 16:31-32).
Điều này cho thấy một chu kỳ của sự suy đồi. Mỗi vua tiếp theo không chỉ không sửa chữa sai lầm của vua trước, mà thường làm ác hơn. Không có một vua nào đứng lên để phá vỡ chu kỳ này bằng cách: 1. Phá hủy các tượng bò vàng. 2. Khôi phục việc thờ phượng tại Jerusalem. 3. Khôi phục chức tế lễ thuộc về Levi. 4. Dẫn dắt dân chúng trở lại với giao ước của Đức Chúa Trời.
Vương quốc Giu-đa, tuy cũng có nhiều vua ác, nhưng có những điểm khác biệt căn bản:
- Trung tâm thờ phượng hợp pháp: Jerusalem là thành được Đức Chúa Trời chọn (1 Các Vua 11:13, 2 Các Vua 21:7). Đền thờ tại Jerusalem là nơi Đức Chúa Trời đặt danh của Ngài (1 Các Vua 8:29; 9:3). Sự hiện diện của đền thờ và hệ thống tế lễ hợp pháp (mặc dù nhiều lần bị bỏ bê) đã tạo một cơ chế để có thể khôi phục lại sự thờ phượng chân thật.
- Sự hiện diện của các tiên tri và vua tốt: Giu-đa có những vua như Asa, Jehoshaphat, Hezekiah, Josiah – những vua đã thực hiện các cuộc cải cách, phá hủy hình tượng, và khôi phục việc thờ phượng Chúa (1 Các Vua 15:11-14; 2 Các Vua 18:1-6; 22:1-2). Những cuộc cải cách này thường được hỗ trợ và khích lệ bởi các tiên tri (như Isaiah trong thời Hezekiah).
- Giao ước David: Đức Chúa Trời đã lập một giao ước đặc biệt với David và dòng dõi của ông (2 Samuel 7:12-16). Mặc dù các vua Giu-đa phạm tội, giao ước này đảm bảo một ngọn đèn (lamp) cho David tại Jerusalem (1 Các Vua 11:36; 15:4). Đây là một yếu tố thuộc linh giữ cho dòng dõi David không bị tuyệt diệt hoàn toàn và là nền tảng cho sự trông cậy về Đấng Mêsia sẽ đến từ dòng dõi David.
Vương quốc Y-sơ-ra-ên không có những yếu tố này. Họ từ bỏ Jerusalem, từ bỏ đền thờ, từ bỏ chức tế lễ hợp pháp, và không có một giao ước vương triều đặc biệt như David. Họ đã tự tách mình ra khỏi những trung tâm thuộc linh mà Đức Chúa Trời đã lập.
Lịch sử của các vua Y-sơ-ra-ên không chỉ là một câu chuyện lịch sử, mà là một bức tranh sống động về những nguyên tắc thuộc linh:
Tội lỗi của một người lãnh đạo, đặc biệt là trong lĩnh vực thuộc linh, có thể đặt một nền móng sai lầm cho nhiều thế hệ sau. Jeroboam đã gây “tội lỗi cho Y-sơ-ra-ên phạm” (1 Các Vua 14:16). Bài học cho chúng ta: Sự lãnh đạo thuộc linh phải cực kỳ cẩn trọng. Một quyết định sai lầm trong giáo lý, thờ phượng, hoặc đạo đức có thể ảnh hưởng lâu dài đến một cộng đồng. Cơ Đốc nhân, đặc biệt là những người lãnh đạo trong Hội Thánh, gia đình, hay công việc, phải luôn kiểm tra mọi quyết định với Lời Chúa và không hành động xuất phát từ sự lo sợ hay tính toán cá nhân (như Jeroboam).
Jeroboam không phủ nhận Đức Chúa Trời hoàn toàn; ông chỉ “đơn giản hóa” và “thay thế” hệ thống thờ phượng cho tiện lợi và mục đích chính trị. Đây là một hình thức thờ phượng sai lầm phổ biến ngày nay: thờ phượng một “Đức Chúa Trời” được tạo ra theo ý muốn của chúng ta – một Đức Chúa Trời dễ dãi, không đòi hỏi, phù hợp với lối sống của ta. Kinh Thánh cảnh báo về việc thờ hình tượng (Colossians 3:5). Hình tượng ngày nay có thể là tiền bạc, thành công, danh vọng, hay cả những hình thức “thờ phượng” trong Hội Thánh mà tập trung vào cảm xúc, giải trí thay vì vào Đức Chúa Trời chân thật.
Y-sơ-ra-ên không có một vua nào đủ can đảm để phá vỡ chu kỳ tội lỗi. Trong đời sống cá nhân và Hội Thánh, chúng ta có thể bị mắc vào những “chu kỳ” của thói quen xấu, giáo lý sai lầm, hoặc cách hành xử không đúng. Bài học là: Chúng ta cần những “vua tốt” – những người can đảm đứng lên cải cách. Đó có thể là một tín hữu trong gia đình quyết định phá vỡ chu kung tranh cãi bằng sự nhịn nhục và yêu thương. Đó có thể là một mục sư hoặc nhóm lãnh đạo Hội Thánh quyết định đưa Hội Thánh trở lại với sự thờ phượng và giáo lý căn bản của Kinh Thánh.
Jerusalem và đền thờ tượng trưng cho nơi Đức Chúa Trời hiện diện và cách thức Ngài định cho con người đến với Ngài. Ngày nay, Đức Chúa Trời không còn ở trong một đền thờ vật chất, nhưng Hội Thánh là thân thể của Christ, và mỗi tín hữu là đền thờ của Đức Chúa Trời (1 Corinthians 3:16; 6:19). Bài học là: Chúng ta không được tự tạo ra những “Bethel và Dan” của riêng mình – những nơi chốn, phương pháp, hay hệ thống thay thế cho sự hiện diện và cách thức của Đức Chúa Trời. Sự thờ phượng, cầu nguyện, và học Kinh Thánh phải tập trung vào Christ, là trung tâm của giao ước mới.
Giu-đa được duy trì phần nào nhờ giao ước với David. Y-sơ-ra-ên, không có giao ước đó, đã sụp đổ hoàn toàn và bị phân tán. Điều này nhắc nhở chúng ta về giá trị của những lời hứa của Đức Chúa Trời. Chúng ta đang sống trong giao ước mới qua Christ Jesus. Lời hứa về sự sống đời đời, sự hiện diện của Ngài, và sự dẫn dắt của Ngài là nền tảng bền vững cho đời sống chúng ta. Chúng ta không cần phải lo sợ và tự tạo ra những hệ thống thay thế như Jeroboam; chúng ta có thể tin cậy vào lời hứa của Đức Chúa Trời và vâng phục những điều Ngài đã định.
Tất cả các vua Y-sơ-ra-ên đều ác không phải là một sự trùng hợp lịch sử, mà là kết quả của một chuỗi những quyết định thuộc linh sai lầm từ căn bản. Jeroboam I, vì lo sợ và muốn bảo vệ vương quốc của mình bằng phương cách con người, đã từ bỏ phương cách của Đức Chúa Trời. Ông đã thiết lập một hệ thống thờ phượng thay thế, một chức tế lễ thay thế, và những ngày lễ thay thế. Những vua sau đó, thay vì quay trở lại với giao ước, lại tiếp tục và thường làm ác hơn đường lối đó.
Lịch sử này là một lời cảnh báo nghiêm túc cho mọi Cơ Đốc nhân và Hội Thánh: Sự xa cách Đức Chúa Trời và những phương cách Ngài đã định sẽ dẫn đến một chu kỳ suy đồi không dứt. Nhưng lịch sử này cũng là một lời khích lệ: Đức Chúa Trời luôn sẵn sàng cho một cuộc cải cách, một sự quay trở lại. Ngài đã sai nhiều tiên tri đến Y-sơ-ra-ên (như Elijah, Elisha) để kêu gọi họ quay lại, nhưng họ không đáp ứng. Ngày nay, qua Christ, chúng ta có cơ hội quay trở lại với Ngài mỗi ngày.
Cuối cùng, câu hỏi “Tại sao tất cả vua Y-sơ-ra-ên đều ác?” dẫn chúng ta đến một câu hỏi cá nhân hơn: “Trong đời sống của tôi, có những ‘tượng bò vàng’ nào mà tôi đã thiết lập để thay thế sự thờ phượng chân thật? Có những chu kỳ tội lỗi nào mà tôi cần phá vỡ bằng sự vâng phục Chúa?”. Hãy học từ lịch sử của Y-sơ-ra-ên để không lặp lại những sai lầm đó, và kiên định đi trong đường lối của Đức Chúa Trời, là đường lối đưa đến sự sống và phước hạnh.