Đa-ni-ên 2

¹Trong năm thứ hai đời vua Nê-bu-cát-nết-sa, vua thấy chiêm bao, thì trong lòng bối rối và mất giấc ngủ.In the second year of his reign Nebuchadnezzar had many dreams. His mind was disturbed and he suffered from insomnia.

²Vậy vua truyền đòi các đồng bóng, thuật sĩ, thầy bói, và người Canh-đê để cắt nghĩa chiêm bao cho vua. Họ bèn đến chầu trước mặt vua.The king issued an order to summon the magicians, astrologers, sorcerers, and wise men in order to explain his dreams to him. So they came and awaited the king’s instructions.

³Vua nói cùng họ rằng: Ta đã thấy một chiêm bao; và lòng ta bối rối, muốn biết chiêm bao đó.The king told them, “I have had a dream, and I am anxious to understand the dream.”

⁴Những người Canh-đê nói cùng vua bằng tiếng A-ram rằng: Tâu vua, chúc vua sống đời đời! Xin thuật chiêm bao cho những kẻ tôi tớ vua, và chúng tôi sẽ giải nghĩa.Étude✕Chuyển ngữ — Sách chuyển từ tiếng Hê-bơ-rơ sang tiếng A-ram, ngôn ngữ phổ biến của đế chế Ba-bi-lôn. Điều này tiếp tục cho đến hết chương 7, đánh dấu một phần tập trung vào các dân tộc.The wise men replied to the king: [What follows is in Aramaic ] “O king, live forever! Tell your servants the dream, and we will disclose its interpretation.”

⁵Vua trả lời cho những người Canh-đê rằng: Sự ấy đã ra khỏi ta. Nếu các ngươi không nói cho ta biết chiêm bao đó thể nào và lời giải nó làm sao, thì các ngươi sẽ bị phân thây, nhà các ngươi sẽ trở nên đống phân.The king replied to the wise men, “My decision is firm. If you do not inform me of both the dream and its interpretation, you will be dismembered and your homes reduced to rubble!

⁶Nhưng nếu các ngươi tỏ chiêm bao và lời giải nó cho ta, thì các ngươi sẽ được lễ vật, phần thưởng, và vinh hiển lớn từ nơi ta. Các ngươi hãy tỏ cho ta chiêm bao đó và lời giải nó thế nào.But if you can disclose the dream and its interpretation, you will receive from me gifts, a reward, and considerable honor. So disclose to me the dream and its interpretation!”

⁷Họ lại tâu lần thứ hai rằng: Xin vua kể chiêm bao cho những kẻ tôi tớ vua, và chúng tôi sẽ cắt nghĩa.They again replied, “Let the king inform us of the dream; then we will disclose its interpretation.”

⁸Vua rằng: Ta biết chắc các ngươi tìm cách để hoãn thì giờ, vì các ngươi thấy sự ấy đã ra khỏi ta.The king replied, “I know for sure that you are attempting to gain time, because you see that my decision is firm.

⁹Nhưng, nếu các ngươi không tỏ cho ta biết chiêm bao, thì cũng chỉ có một luật cho các ngươi; vì các ngươi đã điều đình với nhau đem những lời giả dối bậy bạ nói cùng ta, cho đến ngày giờ sẽ thay đổi. Vậy, hãy nói chiêm bao cho ta, và ta sẽ biết rằng các ngươi có thể giải nghĩa được.If you don’t inform me of the dream, there is only one thing that is going to happen to you. For you have agreed among yourselves to report to me something false and deceitful until such time as things might change. So tell me the dream, and I will have confidence that you can disclose its interpretation.”

¹⁰Những người Canh-đê tâu lại cùng vua rằng: Chẳng có người nào trên đất nầy có thể tỏ ra việc của vua; vì chẳng có vua nào, chúa nào, người cai trị nào đem việc như thế hỏi đồng bóng, thuật sĩ, hay người Canh-đê nào.The wise men replied to the king, “There is no man on earth who is able to disclose the king’s secret, for no king, regardless of his position and power, has ever requested such a thing from any magician, astrologer, or wise man.

¹¹Vì sự vua đòi là hiếm có, và không ai có thể tỏ cho vua được, chỉ có các vì thần không ở với loài xác thịt.What the king is asking is too difficult, and no one exists who can disclose it to the king, except for the gods – but they don’t live among mortals!”

¹²Vậy nên vua phát tức mình và giận dữ lắm, bèn truyền mạng lịnh giết chết hết những bác sĩ của Ba-by-lôn.Because of this the king got furiously angry and gave orders to destroy all the wise men of Babylon.

¹³Vậy mạng lịnh đó đã truyền ra; người ta hầu đem giết hết thảy những bác sĩ, lại tìm Đa-ni-ên cùng đồng bạn người để giết.So a decree went out, and the wise men were about to be executed. They also sought Daniel and his friends so that they could be executed.

¹⁴Bấy giờ Đa-ni-ên lấy sự khôn ngoan trí thức mà nói với A-ri-ốc, quan thị vệ của vua, đã đi ra đặng giết những bác sĩ của Ba-by-lôn.Then Daniel spoke with prudent counsel to Arioch, who was in charge of the king’s executioners and who had gone out to execute the wise men of Babylon.

¹⁵Người cất tiếng nói cùng A-ri-ốc, quan thị vệ của vua, rằng: Sao lại có mạng lịnh nghiêm cấp dường ấy ra từ vua? A-ri-ốc bèn kể chuyện cho Đa-ni-ên rõ.He inquired of Arioch the king’s deputy, “Why is the decree from the king so urgent?” Then Arioch informed Daniel about the matter.

¹⁶Tức thì Đa-ni-ên vào, xin vua cho mình một hạn nữa, hầu có thể giải nghĩa điềm chiêm bao đó cho vua.So Daniel went in and requested the king to grant him time, that he might disclose the interpretation to the king.

¹⁷Đoạn, Đa-ni-ên trở về nhà, và tỏ sự ấy cho các bạn mình là Ha-na-nia, Mi-sa-ên và A-xa-ria.Then Daniel went to his home and informed his friends Hananiah, Mishael, and Azariah of the matter.

¹⁸Người xin họ cầu Đức Chúa Trời ở trên trời dủ lòng thương xót họ về sự kín nhiệm nầy, hầu cho Đa-ni-ên và đồng bạn mình khỏi phải chết với những bác sĩ khác của Ba-by-lôn.He asked them to pray for mercy from the God of heaven concerning this mystery so that he and his friends would not be destroyed along with the rest of the wise men of Babylon.

¹⁹Vậy sự kín nhiệm được tỏ ra cho Đa-ni-ên trong sự hiện thấy ban đêm; Đa-ni-ên bèn ngợi khen Chúa trên trời.Then in a night vision the mystery was revealed to Daniel. So Daniel praised the God of heaven,

²⁰Đoạn Đa-ni-ên cất tiếng nói rằng: Ngợi khen danh Đức Chúa Trời đời đời vô cùng! vì sự khôn ngoan và quyền năng đều thuộc về Ngài.saying, “Let the name of God be praised forever and ever, for wisdom and power belong to him.

²¹Chính Ngài thay đổi thì giờ và mùa, bỏ và lập các vua; ban sự khôn ngoan cho kẻ khôn ngoan, và sự thông biết cho kẻ tỏ sáng.He changes times and seasons, deposing some kings and establishing others. He gives wisdom to the wise; he imparts knowledge to those with understanding;

²²Chính Ngài tỏ ra những sự sâu xa kín nhiệm; Ngài biết những sự ở trong tối tăm và sự sáng ở với Ngài.he reveals deep and hidden things. He knows what is in the darkness, and light resides with him.

²³Hỡi Đức Chúa Trời của tổ phụ tôi! Tôi cảm ơn và ngợi khen Ngài, vì Ngài đã ban cho tôi sự khôn ngoan và quyền phép, và bây giờ Ngài đã khiến tôi biết điều chúng tôi cầu hỏi Ngài, mà tỏ cho chúng tôi biết việc của vua.O God of my fathers, I acknowledge and glorify you, for you have bestowed wisdom and power on me. Now you have enabled me to understand what I requested from you. For you have enabled me to understand the king’s dilemma.”

²⁴Vậy nên Đa-ni-ên đến nhà A-ri-ốc, là người vua đã truyền cho diệt những bác sĩ của Ba-by-lôn; và nói cùng người như vầy: Đừng diệt những bác sĩ của Ba-by-lôn; nhưng hãy đưa tôi vào trước mặt vua, thì tôi sẽ giải nghĩa điềm chiêm bao cho vua.Then Daniel went in to see Arioch (whom the king had appointed to destroy the wise men of Babylon). He came and said to him, “Don’t destroy the wise men of Babylon! Escort me to the king, and I will disclose the interpretation to him!”

²⁵Bấy giờ A-ri-ốc vội vàng dẫn Đa-ni-ên đến trước mặt vua, và tâu cùng vua như vầy: Tôi đã tìm thấy một người trong những con cái Giu-đa bị bắt làm phu tù, người ấy sẽ cho vua biết sự giải nghĩa đó.So Arioch quickly ushered Daniel into the king’s presence, saying to him, “I have found a man from the captives of Judah who can make known the interpretation to the king.”

²⁶Vua cất tiếng nói cùng Đa-ni-ên, mà người ta vẫn gọi là Bên-sơ-xát-sa, rằng: Quả thật rằng ngươi có thể tỏ cho ta biết điềm chiêm bao ta đã thấy, và lời giải nó chăng?The king then asked Daniel (whose name was also Belteshazzar), “Are you able to make known to me the dream that I saw, as well as its interpretation?”

²⁷Đa-ni-ên ở trước mặt vua trả lời rằng: Sự kín nhiệm mà vua đã đòi, thì những bác sĩ, thuật sĩ, đồng bóng, thầy bói đều không có thể tỏ cho vua được.Daniel replied to the king, “The mystery that the king is asking about is such that no wise men, astrologers, magicians, or diviners can possibly disclose it to the king.

²⁸Nhưng có một Đức Chúa Trời ở trên trời tỏ ra những điều kín nhiệm; và đã cho vua Nê-bu-cát-nết-sa biết điều sẽ tới trong những ngày sau rốt. Vậy, chiêm bao của vua và các sự hiện thấy của đầu vua đã thấy trên giường mình là như vầy:Étude✕Những ngày sau rốt — Cụm từ này chỉ về sự kết thúc của lịch sử, khi các mục đích của Đức Chúa Trời sẽ được hoàn thành. Nó báo hiệu rằng giấc mơ nói về toàn bộ tiến trình các sự kiện thế giới, chứ không chỉ về tương lai gần.However, there is a God in heaven who reveals mysteries, and he has made known to King Nebuchadnezzar what will happen in the times to come. The dream and the visions you had while lying on your bed are as follows.

²⁹Hỡi vua, khi vua nằm trên giường, có những tư tưởng về sự xảy đến sau nầy, thì Đấng hay tỏ sự kín nhiệm đã cho vua biết sự sẽ xảy đến.“As for you, O king, while you were in your bed your thoughts turned to future things. The revealer of mysteries has made known to you what will take place.

³⁰Về phần tôi, sự kín nhiệm đó đã tỏ ra cho tôi, không phải vì tôi có sự khôn ngoan gì hơn người nào sống; nhưng để được giải nghĩa cho vua hiểu, và cho vua biết những ý tưởng trong lòng mình.As for me, this mystery was revealed to me not because I possess more wisdom than any other living person, but so that the king may understand the interpretation and comprehend the thoughts of your mind.

³¹Hỡi vua, vua nhìn xem, và nầy, có một pho tượng lớn. Pho tượng đó to lớn và rực rỡ lạ thường; đứng trước mặt vua, và hình dạng dữ tợn.“You, O king, were watching as a great statue – one of impressive size and extraordinary brightness – was standing before you. Its appearance caused alarm.

³²Đầu pho tượng nầy bằng vàng ròng; ngực và cánh tay bằng bạc; bụng và vế bằng đồng;As for that statue, its head was of fine gold, its chest and arms were of silver, its belly and thighs were of bronze.

³³ống chân bằng sắt; và bàn chân thì một phần bằng sắt một phần bằng đất sét.Its legs were of iron; its feet were partly of iron and partly of clay.

³⁴Vua nhìn pho tượng cho đến khi có một hòn đá chẳng phải bởi tay đục ra, đến đập vào bàn chân bằng sắt và đất sét của tượng, và làm cho tan nát.Étude✕Hòn đá chẳng phải bởi tay đục ra — Hòn đá này tượng trưng cho vương quốc của Đức Chúa Trời, được thiết lập bởi quyền năng thiêng liêng, không phải bởi nỗ lực của con người. Nó sẽ nghiền nát tất cả các đế chế trần thế và làm đầy dẫy đất, cho thấy quyền tể trị của Đức Chúa Trời trên lịch sử.You were watching as a stone was cut out, but not by human hands. It struck the statue on its iron and clay feet, breaking them in pieces.

³⁵Bấy giờ sắt, đất sét, đồng, bạc, và vàng đều cùng nhau tan nát cả; trở nên như rơm rác bay trên sân đạp lúa mùa hạ, phải gió đùa đi, chẳng tìm nơi nào cho chúng nó; nhưng hòn đã đập vào pho tượng thì hóa ra một hòn núi lớn và đầy khắp đất.Then the iron, clay, bronze, silver, and gold were broken in pieces without distinction and became like chaff from the summer threshing floors that the wind carries away. Not a trace of them could be found. But the stone that struck the statue became a large mountain that filled the entire earth.

³⁶Đó là điềm chiêm bao. Bây giờ chúng tôi sẽ giải nghĩa ra trước mặt vua.This was the dream. Now we will set forth before the king its interpretation.

³⁷Hỡi vua, vua là vua các vua, vì Chúa trên trời đã ban nước, quyền, sức mạnh, và sự vinh hiển cho vua.“You, O king, are the king of kings. The God of heaven has granted you sovereignty, power, strength, and honor.

³⁸Ngài đã trao trong tay vua những con cái loài người, những thú đồng và chim trời, dầu chúng nó ở nơi nào, Ngài cũng đã làm cho vua được cai trị hết thảy; vậy vua là cái đầu bằng vàng.Wherever human beings, wild animals, and birds of the sky live – he has given them into your power. He has given you authority over them all. You are the head of gold.

³⁹Nhưng sau vua, sẽ dấy lên một nước khác, kém nước của vua; rồi một nước thứ ba, tức là đồng, sẽ cai quản khắp đất.Now after you another kingdom will arise, one inferior to yours. Then a third kingdom, one of bronze, will rule in all the earth.

⁴⁰Lại có một nước thứ tư mạnh như sắt; vì sắt hay đập vỡ và bắt phục mọi vật, thì nước ấy cũng sẽ đập vỡ và nghiền nát như là sắt vậy.Then there will be a fourth kingdom, one strong like iron. Just like iron breaks in pieces and shatters everything, and as iron breaks in pieces all of these metals, so it will break in pieces and crush the others.

⁴¹Còn như vua đã thấy bàn chân và ngón chân nửa bằng đất sét nửa bằng sắt, ấy là một nước sẽ phải phân chia ra; nhưng trong nước đó sẽ có sức mạnh của sắt, theo như vua đã thấy sắt lộn với đất sét.In that you were seeing feet and toes partly of wet clay and partly of iron, so this will be a divided kingdom. Some of the strength of iron will be in it, for you saw iron mixed with wet clay.

⁴²Những ngón chân nửa sắt nửa đất sét, nước đó cũng nửa mạnh nửa giòn.In that the toes of the feet were partly of iron and partly of clay, the latter stages of this kingdom will be partly strong and partly fragile.

⁴³Vua đã thấy sắt lộn với đất sét, ấy là chúng nó lộn nhau bởi giống loài người; song không dính cùng nhau, cũng như sắt không ăn với đất sét.And in that you saw iron mixed with wet clay, so people will be mixed with one another without adhering to one another, just as iron does not mix with clay.

⁴⁴Trong đời các vua nầy, Chúa trên trời sẽ dựng nên một nước không bao giờ bị hủy diệt, quyền nước ấy không bao giờ để cho một dân tộc khác; song nó sẽ đánh tan và hủy diệt hết các nước trước kia, mà mình thì đứng đời đời;Étude✕Vương quốc đời đời — Vương quốc mà Đức Chúa Trời thiết lập sẽ không bao giờ bị hủy diệt, trái ngược với các đế chế mong manh của con người. Đây là đỉnh cao của lời tiên tri: sự cai trị của Đức Chúa Trời là vĩnh cửu và vững chắc.In the days of those kings the God of heaven will raise up an everlasting kingdom that will not be destroyed and a kingdom that will not be left to another people. It will break in pieces and bring about the demise of all these kingdoms. But it will stand forever.

⁴⁵Theo như vua đã xem thấy hòn đá đục ra từ núi, chẳng phải bởi tay, đã đập vỡ sắt, đồng, đất sét, bạc, và vàng. Đức Chúa Trời lớn đã cho vua biết sự sau nầy sẽ đến. Điềm chiêm bao nầy là thật, và lời giải nó là chắc chắn.You saw that a stone was cut from a mountain, but not by human hands; it smashed the iron, bronze, clay, silver, and gold into pieces. The great God has made known to the king what will occur in the future. The dream is certain, and its interpretation is reliable.”

⁴⁶Bấy giờ vua Nê-bu-cát-nết-sa sấp mặt xuống, lạy Đa-ni-ên, và truyền dâng lễ vật cùng đồ thơm cho người.Then King Nebuchadnezzar bowed down with his face to the ground and paid homage to Daniel. He gave orders to offer sacrifice and incense to him.

⁴⁷Đoạn, vua cất tiếng nói cùng Đa-ni-ên rằng: Quả thật, Đức Chúa Trời các ngươi là Đức Chúa Trời của các thần, và là Chúa của các vua; chính Ngài là Đấng tỏ ra những sự kín nhiệm, vì ngươi đã có thể tỏ ra sự kín nhiệm nầy.The king replied to Daniel, “Certainly your God is a God of gods and Lord of kings and revealer of mysteries, for you were able to reveal this mystery!”

⁴⁸Vua bèn tôn Đa-ni-ên lên sang trọng và ban cho người nhiều lễ vật trọng. Vua lập người cai trị cả tỉnh Ba-by-lôn, và làm đầu các quan cai những bác sĩ của Ba-by-lôn.Then the king elevated Daniel to high position and bestowed on him many marvelous gifts. He granted him authority over the entire province of Babylon and made him the main prefect over all the wise men of Babylon.

⁴⁹Đa-ni-ên cầu xin vua, thì vua lập Sa-đơ-rắc, Mê-sác và A-bết-Nê-gô cùng cai trị tỉnh Ba-by-lôn, còn Đa-ni-ên thì chầu nơi cửa vua.And at Daniel’s request, the king appointed Shadrach, Meshach, and Abednego over the administration of the province of Babylon. Daniel himself served in the king’s court.